Alledaagse taal uit het verleden kennen wij nauwelijks, maar sinds kort opent een unieke brievencollectie perspectieven. Buitgemaakte brieven van mannen, vrouwen en zelfs kinderen maken onderzoek mogelijk naar het onbekende Nederlands van grote groepen in de zeventiende- en achttiende-eeuwse samenleving.


Bijna 38.000 Nederlandse brieven liggen al eeuwen in Britse archieven te wachten om hun rijke informatie prijs te geven. Ze dateren uit woelige oorlogstijden en zijn afkomstig uit schepen op de grote vaart die tijdens hun tocht werden buitgemaakt door Engelse kapers. Hoe uniek en omvangrijk dit materiaal is, werd duidelijk uit het inventariserend onderzoek van de historicus Roelof van Gelder. Deze bron van zo geheten sailing letters omvat niet alleen zakelijke , maar ook 15.000 particuliere brieven. Het zijn brieven van zeevarenden en Nederlanders in den vreemde aan het thuisfront en omgekeerd ook van de achterblijvers aan hun geliefden. Het bijzondere is dat hier personen uit alle lagen van de samenleving zijn vertegenwoordigd: ook mannen, vrouwen en zelfs kinderen uit lagere en middenklassen die weinig of geen andere sporen hebben achter gelaten. Daarmee biedt dit brievenmateriaal ons een unieke kans om zicht te krijgen op het alledaagse taalgebruik uit het verleden.

Met het programma Brieven als buit/ Letters as loot onderzoeken wij de bijzondere Nederlandse brievencollectie in de National Archives (Kew, UK). Twee dwarsdoorsnedes in het brievenmateriaal gaan ons zicht geven op heel verschillende periodes: de periode 1665-1674 (2e en 3e Engelse oorlog) , een tijd van talige diversiteit naast ontwikkelende uniformiteit, en 1776-1784 (4e Engelse oorlog en Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog), volgens het traditionele beeld een periode van aanzienlijke taaluniformiteit. Van de analyse van een breed spectrum aan taalverschijnselen zijn voor beide periodes verrassende resultaten te verwachten, die een geheel nieuw licht gaan werpen op de alledaagse taal. Bovendien zal vergelijking van de twee periodes inzicht geven in de oorsprong van specifieke taalveranderingen en de verspreiding ervan in honderd jaar. Die resultaten zullen, afgezet tegen de taal in gedrukte werken en in grammatica’s, een nieuw, veelzijdig beeld van de taalwerkelijkheid opleveren.