Het Seneca-effect

Forum - 15 september 2011

Of het nu gaat om het effect van gewelddadige teksten van Seneca of om de doorwerking van de klassieken in hedendaagse literatuur: classica Antje Wessels is eigenlijk altijd op zoek naar het proces van receptie. Als nieuwe hoogleraar Latijn zal ze per oktober Berlijn voor Leiden inruilen.

door Inge van der Hoeven

Antje Wessels

Als nieuwe hoogleraar sluit u zich aan bij het Leidse onderzoek naar Latijnse epigrammen. Wat kunnen we van u verwachten?
"Ik wil aan de slag met de oprichting van een onderzoeksgroep op het gebied van esthetische ervaring en me daarbij concentreren op laat-antieke epigrammen. Epigramteksten suggereren dat de interactie met de lezer nogal direct was. Ze dragen daarom bij aan onze kennis over de theorie van receptie. Verder heb ik in Berlijn meegewerkt aan een database van Duitse naoorlogse literatuur. Aan de hand van 4000 literaire teksten hebben we vastgesteld dat de klassieken in de BDR en de DDR een heel verschillende impact hadden. In West-Duitsland betekende bekendheid met de klassieken dat je een goede opleiding had gehad en met die kennis kon spelen; in het oosten had die receptie een intrinsieke en politiekere lading. Die database zouden we nog veel verder kunnen uitbreiden, ook met Nederlandse teksten."

Wat is de overeenkomst met uw onderzoek naar klassieke teksten?
"De overeenkomst is dat ik me op een bepaalde manier altijd met het proces van receptie bezighoud. Omdat vaak alleen de teksten zelf uit de oudheid zijn overgeleverd, is het erg moeilijk om te achterhalen hoe verhalen door publiek of lezers werden ontvangen. Wel kunnen we reconstrueren hoe teksten later werden ontvangen en wat voor gedrag een schrijver verwachtte van zijn lezers. Ik schrijf nu een boek over de manier waarop Plautus, een vroeg-Romeinse toneelschrijver, illusie creëert. In de teksten zien we dat hij zijn toeschouwers er regelmatig aan herinnerde dat ze naar een toneelstuk keken, dat de gebeurtenissen op het podium fictief waren."

Waarom deed hij dat?
"De mensen waren gewend aan straattheater. Als we Plautus moeten geloven, was het toneel toen nog niet geïnstitutionaliseerd. Voor het publiek was het daarom niet vanzelfsprekend dat wat zich op het podium afspeelde niet echt was. Als je een film ziet waarin Harrison Ford de hoofdrol speelt, denk je eerst: ‘O, kijk! Harrison Ford!’ Terwijl hij in die film eigenlijk een president speelt. Het gaat om het verschil tussen zijn phenomenal body – de persoon zelf – en zijn semiotic body, de rol die hij speelt. Dat is wat toneel zo leuk maakt: we laten ons verleiden door een illusie, terwijl we ons tegelijkertijd realiseren dat het maar een illusie is. Een esthetische ervaring, waar Plautus in zijn stukken op reflecteert."

Waar komt die fascinatie voor receptie vandaan?
"Indirect heeft dat met Leiden te maken. Tijdens mijn studie bestudeerde ik een van de Griekse magische papyri, Leyden J 395. Er was daar toen een onderzoeker die de reeks wilde bewerken en uitgeven. Een collega van hem werd daar kwaad over: ‘Dat kun je niet doen, die papyri hebben met magie te maken en ze behoren niet tot de klassieke literatuur’, zei hij. Het was op dat moment dat ik me ging realiseren dat ons concept van de oudheid en de functie die we de oudheid toekennen met de tijd verandert."

Uw Habilitationsschrift gaat over de esthetisering van geweld in Seneca’s tragedies. Hoe kan geweld geësthetiseerd worden?
"Van Seneca’s toneelstukken wordt gezegd dat ze erg gewelddadig zijn. Maar Seneca walgde juist van de gewoonte om naar het amfitheater te gaan. Onder het genot van een stuk brood keken de bezoekers toe hoe mensen werden geëxecuteerd. Ze bleven er onverschillig onder. In Seneca’s toneelstukken komen uiteindelijk maar enkele gewelddadige scènes voor. Maar door bijvoorbeeld een bode op het podium gedetailleerd te laten beschrijven wat voor geweld er verderop heeft plaatsgevonden, laat hij met woorden en stiltes zien hoe wreed geweld kan zijn. Ik denk dat hij de mensen daarmee wilde laten nadenken over verschillende vormen van geweld en het effect daarvan op ons. Woorden kunnen dan meer afkeer oproepen dan een bezoek aan het amfitheater."

Was dat ook het effect op zijn publiek?
"Bij gebrek aan externe bronnen over receptie kunnen we dat nooit met zekerheid zeggen. Als je een woord hoort, wordt dat namelijk omgeven door je eigen fantasie. Wat je uiteindelijk ervaart, is een combinatie van dat wat je te horen krijgt of leest en wat je in je leven heb meegemaakt."

Wat wilt u uw studenten meegeven?
"Heel letterlijk betekent seminar iets zaaien en er dan van genieten hoe de plantjes opgroeien. Voor studenten is het belangrijk om interessante vragen te leren stellen en methoden aan te leren om die te beantwoorden. Mijn studenten zullen dan vooral ook veel moeten schrijven. Want door een zin op papier te zetten word je gedwongen om een idee vast te leggen. Als de zin niet klopt, dan is het achterliggende idee meestal niet precies."

Wilt u reageren? Stuur een e-mail aan forum@hum.leidenuniv.nl

Ook in dit nummer:

Redactie Forum

Laatst Gewijzigd: 15-09-2011