Vertrouwen in de politiek?

Forum - 1 juni 2010

Henk te Velde

Naar buiten toe zichtbaar maken waar Leiden goed in is. Dat was de gedachte toen het College van Bestuur in 2009 elf profileringsgebieden aanwees. Een daarvan is Political legitimacy: institutions and identities, een samenwerkingsverband tussen geschiedenis, rechten, politicologie en bestuurskunde. Een ‘prikkelende’ samenwerking, vindt historicus Henk te Velde, die samen met politicoloog Ruud Koole en rechtsgeleerde Wim Voermans coördinator is van dit profileringsgebied.

door Nina Verhaaren

"Leiden heeft veel kennis te bieden op het gebied van de politiek”, begint Te Velde. “Er zit hier een zekere concentratie aan verbindingen met Den Haag, veel mensen worden door een ministerie of politieke partij om advies gevraagd.” Met Political legitimacy willen Te Velde en collega’s voornamelijk zichtbaar maken wat er op de universiteit allemaal gebeurt op politiek terrein, maar daarnaast hopen ze daar door de grenzen van de vier vakgebieden te overschrijden ook een meerwaarde aan toe te voegen.

De actieve samenwerking tussen de disciplines die door Political legitimacy worden samengebracht is nieuw, maar volgens Te Velde was er wel altijd al een soort overlappende traditie. Zo had politicologie aanvankelijk bijvoorbeeld een historische inslag. “De conclusie was dat er op verschillende terreinen van deze universiteit onderzoek wordt gedaan naar politiek en dat daar zekere raakvlakken tussen zitten”, vertelt hij. “Toen zijn we gaan nadenken hoe we dat onder een noemer konden brengen die breed genoeg is om veel mensen aan te spreken, maar tegelijkertijd smal genoeg om er samenhang aan te geven. Uiteindelijk kwamen we uit bij politieke legitimiteit.”

Legitimiteit ter discussie

Politieke legitimiteit houdt in dat er onder de bevolking een wijdverspreid geloof bestaat dat zij die de macht hebben de juiste mensen zijn om het land te regeren. “Losser gezegd is het de bereidheid van het volk om politieke beslissingen te accepteren, ook als men het daar niet helemaal mee eens is”, licht Te Velde toe. “Er wordt nogal wat over gediscussieerd de laatste tijd, zo heeft de pers het voortdurend over ‘het vertrouwen in de politiek’. Dat raakt er sterk aan.” Dit ter discussie staan van de politieke legitimiteit werd het centrale uitgangspunt waarover de vier samenwerkende vakgebieden zich de komende vier jaar zullen gaan buigen.

De grote vraag daarbij is waardoor die politieke legitimiteit ontstaat: waarom ervaren we de overheid als legitiem? “Die vraag kan zowel vanuit instellingen als vanuit identiteiten bekeken worden”,  legt Te Velde uit. “Vanuit het ene perspectief kijk je naar de instellingen die erbij betrokken zijn. Je vraagt je dan af wat politieke organen of uitvoeringsorganen aan output leveren. Als de overheid bijvoorbeeld allerlei diensten niet levert die we als cruciaal beschouwen voor het functioneren van de samenleving, zou de legitimiteit in het geding kunnen komen. Vanuit het andere perspectief richt je je op de bevolking: hoe wordt er gereageerd op de politiek en wat voor ideeën leven er met betrekking tot waar politiek over zou moeten gaan? Die twee dingen hangen samen, maar zijn niet hetzelfde: in de tijd van Fortuyn zakte het vertrouwen in de politiek drastisch, terwijl de output van de instituties nauwelijks veranderd was.”

“Die tweedeling tussen instellingen en identiteiten laat iets zien van de spanning waar het bij politieke legitimiteit vaak om gaat”, gaat Te Velde verder. “Er zit altijd een zekere afstand tussen de bevolking en het bestuurlijke niveau, politiek is nooit een rechtstreekse afspiegeling van de bevolking en daarmee ontstaat automatisch frictie.” De verschillende perspectieven weerspiegelen ook meteen iets van de interdisciplinariteit van Political legitimacy: “De bestuurskundigen zullen vooral kijken naar de output van de politiek en historici zullen eerder bestuderen of de bevolking zich wel of niet als eenheid ziet en hoe er tegen de politiek aangekeken wordt.”

Paraplu

De politieke legitimiteit geldt als parapluthema waaromheen Te Velde en collega’s zich verzamelen. Daarbinnen wordt een aantal specifiekere dingen gedaan. “We zijn  geïnteresseerd in individuele projecten die helpen te begrijpen waar het over gaat als we het hebben over politieke legitimiteit.” Er zal een aantal volledig nieuwe projecten opgezet worden, maar het kan ook gaan om reeds bestaande projecten die in contact worden gebracht met het vraagstuk rondom politieke legitimiteit.

Zo gaat Te Velde samen met historica Maartje Janse net beginnen aan The promise of organisation, een project over politieke organisatie in de negentiende eeuw en hoe dat destijds nog nieuwe fenomeen gewaardeerd werd. “Dat zou je vanuit het profileringsgebied ook goed in een soort spanningsrelatie kunnen beschrijven”, vertelt Te Velde. “Aan de ene kant is politieke organisatie een instrument voor democratisering: groepen kunnen hun stem laten horen via de organisatie en daardoor voelen ze zich betrokken, waardoor het vertrouwen versterkt wordt. Maar aan de andere kant is iedere vorm van organisatie een soort beperking, omdat het mensen uitsluit. Ook wordt er binnen politieke organisaties propaganda bedreven en geprobeerd banen te organiseren. Dergelijke activiteiten kunnen bedreigend ogen: wat gebeurt er allemaal en gebeurt het wel eerlijk? In die zin kan politieke organisatie dus juist bedreigend zijn voor het vertrouwen in de politiek”, gaat hij verder. “Die twee gezichten onderzoeken we als historici binnen dit profileringsgebied, maar tegelijkertijd kunnen we kijken of we ook nog kunnen profiteren van de contacten met de andere vakgebieden.”

AIO-projecten

Daarnaast wordt er momenteel gewerkt aan de ontwikkeling van AIO-projecten, die er zonder het profileringsgebied niet zouden zijn. “Die projecten zullen ook wel geplaatst worden in een van de instituten, maar de begeleiding zal komen van mensen uit minstens twee instituten en er zal van begin af aan een zekere samenwerking zijn.” 1 juni is de deadline voor het indienen van de projecten en daarna zullen ze er zo snel mogelijk mee aan de gang gaan. “Hopelijk in september.”

De AIO-projecten zullen in 2014 voltooiing naderen. “We hopen tegen die tijd door de case studies en verschillende soorten verdieping beter te begrijpen wat politieke legitimiteit is en we zouden met dit thema graag een substantiële band leggen met organen bij de rijksoverheid of het bestuurlijke circuit, die in de uitvoering met dit soort vraagstukken te maken hebben. Hopelijk kunnen we daar dan bijvoorbeeld eens opdrachtonderzoek voor doen.” Belangrijker vindt hij echter nog dat de bestaande disciplinaire dwarsverbanden de komende vier jaar zichtbaar worden gemaakt: “Als je laat zien wat er in Leiden in verschillende disciplines allemaal gebeurt op het terrein van de politiek en dat al die verschillende terreinen bovendien iets met elkaar te maken hebben, kun je laten zien dat je meer in pacht hebt dan die afzonderlijke terreinen alleen. De som is immers meer dan de delen.”

-------------------------

Lees verder: Inhoudsopgave Forum 10e jaargang, nummer 3