Vroeger was hij onderwijzer, nu is hij onderzoeker. Henk den Heijer (1950) hield op 11 april zijn oratie als hoogleraar Zeegeschiedenis. “Ik houd meerdere ballen in de lucht, soms pak ik de een, dan weer de ander. Ik houd van afwisseling.”

door Jojanneke Weijermars

Henk den Heijer groeide op in Scheveningen. Van jongs af aan zag hij de zee, de schepen en de vissers: “Scheveningen hoort nu vooral bij Den Haag, maar in mijn jeugd was het nog een echt dorp. Een vissersdorp. Mijn hele familie heeft gevaren, ik zat er middenin en verlangde naar de zee. Ik was geïmponeerd door de visserij en de mooie schepen die in de haven lagen.”

Een studie Maritieme en Koloniale Geschiedenis lag dan ook voor de hand. In 1988 behaalde Den Heijer cum laude zijn doctoraalbul. “Maar het waren de jaren tachtig. De arbeidsmarkt was krap, dus koos ik voor een carrière in het onderwijs.” Tot en met 2005 bleef Den Heijer werkzaam bij een middelbare school in Gouda.

Henk den Heijer

Vertalen
Daar zat hij niet stil. Hij werkte mee aan Bronnen, een ‘voor die tijd vernieuwende lesmethode’. Hij nam de eindredactie op zich en schreef hoofdstukken voor leer- en werkboeken. Een niet te onderschatten taak: “Eigenlijk is het nog moeilijker om een lesmethode te schrijven dan een wetenschappelijk boek. Je kunt niet aannemen dat de lezer al enige kennis heeft van het onderwerp, je moet alles vertalen naar het niveau van je lezer. Bovendien moet je goed nadenken over de opzet van het boek, over hoe je informatie goed overdraagt.”

In de zeventien jaar die hij in Gouda werkte, kreeg Den Heijer de mogelijkheid om universitair onderzoek te blijven doen. Hij werd door zijn school gedetacheerd aan onder andere de Universiteit van Amsterdam en de Universiteit Leiden. “Het was een drukke periode. Een werkweek eindigde niet bij 38 uur, ’s avonds en in het weekend werkte ik door. Maar ik deed het graag.” In 1997 leidde het onderzoek tot een promotie. Aan de Universiteit Leiden schreef hij bij Jaap Bruijn zijn proefschrift over de Nederlandse handelsrelatie met West-Afrika in de zeventiende en achttiende eeuw.

Het leeft
Acht jaar geleden kreeg Den Heijer een vaste aanstelling aan de Universiteit Leiden. Hij werd docent Maritieme Geschiedenis, tot hij in september 2010 werd benoemd tot hoogleraar Zeegeschiedenis. Een unieke leerstoel voor Nederland, die hij de komende jaren mag invullen en waarmee hij in de voetsporen treedt van zijn promotor Jaap Bruijn. 

Dat hij in Nederland de enige is in deze functie, zegt volgens Den Heijer niet dat ons land niets met het onderwerp heeft. “Integendeel. Er zijn talloze musea aan scheepvaart gewijd, SAIL trekt altijd veel bezoekers, het jaar 2007 werd omgedoopt tot Michiel de Ruyterjaar en veel studenten volgen gerelateerde vakken. Het onderwerp leeft dus wel.”

En dat is ook goed, vindt de hoogleraar: “Nederland heeft een belangrijke rol gespeeld in de maritieme geschiedenis. Iedereen kent natuurlijk de verhalen over de VOC. Daar is veel van bekend, omdat het archief van die onderneming goed bewaard is gebleven. Maar er is meer, en ook dat is het onderzoeken waard.”

Den Heijers onderzoek richt zich momenteel op de Nederlandse slavenhandel. Met behulp van het vrijwel compleet bewaard gebleven archief van de Middelburgse Commercie Compagnie wil hij meer te weten komen over het leven en werken op Zeeuwse slavenschepen. Daarnaast onderzoekt hij de Nederlandse handel en scheepvaart in het Atlantisch gebied in de vroegmoderne tijd en de ontwikkeling van de visserij in de negentiende en twintigste eeuw.

Afwisselen en samenwerken
Ook blijft hij lesgeven. Zo’n vijf colleges per jaar, aan bachelor- en masterstudenten. Want: “Studenten dagen uit, stellen vragen en stimuleren me na te denken. De combinatie van onderzoek en onderwijs vind ik een goede.” Zijn zeventien onderwijsjaren op een middelbare school hebben Den Heijer geleerd hoe je kennis moet overdragen. En die kennis brengt hij nog graag in de praktijk.

Onderwijs blijft de komende jaren dus deel uitmaken van zijn hoogleraarschap. Maar wie vraagt naar Den Heijers toekomstplannen, krijgt ook diverse titels en concepten van boeken te horen. Atlassen, handboeken en artikelen staan op stapel, zowel voor leek als geleerde. Twee daarvan komen eind dit jaar uit. “Vaak ben ik met meerdere boeken tegelijk bezig. Ik houd meerdere ballen in de lucht, soms pak ik de een, dan weer de ander. Ik houd van afwisseling.”

En wat hoopt hij de komende jaren te bereiken? “Dat er binnen mijn vakgebied meer gecoördineerd wordt opgetreden en dat er beter wordt samengewerkt tussen universiteiten, musea en verenigingen.” Een doel waar tien jaar voor beschikbaar is, want de leerstoel Zeegeschiedenis is dankzij de financiële steun van de Samenwerkende Maritieme Fondsen voorlopig voor die periode gegarandeerd.