'In iedereen zit een terrorist'

Forum - 18 april 2011

Volgende maand wordt in Leiden een congres gehouden over terrorisme. De titel: The Root Causes of Terrorism: A Religious Studies Perspective.
Forum sprak met organisator Rico Sneller, universitair docent Wijsgerige ethiek bij het Leids Instituut voor Godsdienstwetenschappen. “De term ‘terrorisme’ is een rotte tomaat.”

door Martin Hulst

Uw lijst met publicaties: oorlog, agressie, geweld, terreur. Hoe dat zo?
Dat moet een buitenstaander me blijkbaar vertellen. Ik heb me niet gerealiseerd dat die thema’s zo vaak in mijn werk voorkomen. Ik ben bij uitstek liefdadig, menslievend, wereldmijdend.

Wereldmijdend?
Ik ben spiritueel. Ik ben gericht op het uitzonderlijke, op dat wat niet aan de oppervlakte ligt.

Wat is terrorisme eigenlijk?
De term ‘terrorisme’ is als een rotte tomaat, iets wat je je tegenstander toeschrijft. Je kunt geen absolute definitie van terrorisme geven, want het is een politieke term. Die term verraadt een eigen positie. Er is geen enkele terrorist die zichzelf beschouwt als terrorist.

Ik kan iemand aanduiden als een terrorist, maar dat ik dat vind, is niet interessant voor mijn onderzoek. Dat is politiek interessant. Hoe moeten we de wereld inrichten? Wie moeten we bestrijden? Maar ik wil voorbij het politieke zien te komen. Ik ben juist geïnteresseerd in de persoon die op religieuze grondslagen gewelddadig is.


Waar komt die interesse vandaan?
Ik ben argwanend. Ik geloof de meeste mensen niet, omdat ze niet zichzelf zijn. Ze verbergen dingen achter hun fatsoenlijkheid, ook in de westerse wereld. Er hoeft maar iets te gebeuren en het beest komt in mensen los. Ik wil meer weten van het bewustzijn dat zich schuilhoudt achter het maatschappelijk vernis. Dat bewustzijn zie ik in het terrorisme.

Schuilt in iedereen een terrorist?
Absoluut, daar ben ik van overtuigd. Maar ook in iedereen een potentiële vredestichter, ik wil mensen niet afschrijven.

U heeft een artikel geschreven over het Hamas manifest. Waarom?
Die tekst nam ik als voorbeeld. Ik wilde laten zien dat wij uit hetzelfde vat tappen als een terrorist zodra wij ons geroepen voelen tot een moreel oordeel. Er is hier sprake van een paradox. Ik kan een terrorist alleen veroordelen door ook mezelf te veroordelen. Je kunt geen absoluut oordeel over terrorisme vellen.

Voor de één terrorist, voor de ander vrijheidsstrijder.
Ja. Ik onthoud me niet van een oordeel. Ik ben politiek gezien tegen de krachten die Israël bedreigen. Maar dat is niet de positie van waaruit ik mijn onderzoek doe en van waaruit ik de conferentie organiseer.

Kun je die van elkaar scheiden?
Uiteindelijk niet, maar ik probeer mijn eigen morele oordeel te relativeren. Een moreel oordeel is namelijk altijd relatief, er bestaan geen absolute oordelen.

Ik denk dat de secularisatie van onze westerse wereld ons het vermogen uit handen heeft geslagen om terroristen te begrijpen. Wanneer we dat menen te doen, missen we iets. We zien het terrorisme als een politieke kwestie. Hamas heeft natuurlijk ook een politiek punt, maar daarmee vatten we het voornaamste niet.

Wat vatten we dan niet?
Het begrip ‘religie’ is in zwang gekomen in de Romeinse tijd. Je had meerdere ‘religies’ en het was relevant om daarvoor een beleid te ontwikkelen. Het begrip is dus ontstaan vanuit een politieke optiek. De overheid is echter maar geïnteresseerd in één aspect van religie: houden mensen zich een beetje koest. Daarmee loochent de overheid het bewustzijn dat het hart uitmaakt van wat we ‘het religieuze’ zijn gaan noemen. Die onderhuidse dimensie laat zich niet pacificeren door het begrip 'religie' en manifesteert zich bij tijd en wijle nog. Iedereen die in het voetspoor van de overheid over religie spreekt, weet niet waarover hij het heeft.

Rico Sneller

Rico Sneller

Waarover gaat het congres?
Het congres gaat over religieus geweld, bezien vanuit de godsdienstwetenschappen. Je kunt terrorisme benaderen vanuit bijvoorbeeld politieke, juridische of beleidskundige optiek. Dat moet zeker gebeuren, maar in dit congres gaat het erom geweld te zien als een bestandsdeel van religies überhaupt. Die invalshoek kan uiteindelijk wel ten dienste staan van beleidsmakers.

Hoe?
Door beleidsmakers zich te laten verdiepen in de achterkant van religie. Zo kunnen ze zien dat geweld een dimensie is van het menselijk leven überhaupt. Ook van de seculiere mens en dus ook van henzelf.

Wat brengt dat ze?
We kunnen een naïeve beleidsmaker vergelijken met Marie Antoinette. Tijdens de Franse Revolutie hadden de mensen die protesteerden geen brood. Marie Antoinette zei toen: dan kunnen ze toch koekjes eten? Ze had geen idee van wat die mensen bezielde.

Beleidsmakers moeten weten waarmee ze te maken hebben. Een beleidsmaker met een seculier bewustzijn vergist zich, wanneer hij ervan uitgaat dat de samenleving via procedures kan worden georganiseerd. Op die manier kun je de energie die in mensen leeft niet smoren. Begrijp je iets van die energie, dan kun je leren dat strakke repressie misschien niet de beste manier is om met geweld om te gaan.

War on terror.
Ja, dat kan weleens averechts werken. Het is als een fluitketel waarbij je de fluit al maar vaster op de pot perst. Op een gegeven moment knalt de zaak.

Ik moet voorzichtig zijn, want het is moeilijk. Ik heb niet de verantwoordelijkheden van iemand die ergens meteen over moet beslissen, maar geef op een maandagmiddag vanuit mijn luie leunstoel advies. Dat is een geprivilegieerde positie. Ik kan hier samen met anderen rustig over nadenken, zodat beleidsmakers dat kunnen meenemen. Daarom heb ik beleidsmakers ook met klem uitgenodigd om te komen.

Wie zijn de key note speakers?
De eerste is filosoof en historicus Nitzan Lebovic. Hij is assistant professor Holocaust Studies in Bethlehem, in de VS. Een eigenwijze, kritische figuur. Hij is regelmatig op de Israelische televisie te zien. De tweede is Bassam Tibi. Dat is een in Duitsland woonachtige moderne moslim, iemand die een liberale interpretatie van de Islam voorstaat. Hij was hoogleraar politieke wetenschappen in Göttingen en is met emeritaat.

Dan is er Christoph Baumgartner. Hij doceert ethiek in Utrecht en heeft een bijdrage geleverd aan een Duits boek over religie en geweld. En als laatste hebben we Reuven Firestone. Dat is een hoogleraar Jewish en Islamic Studies uit Californië en Jeruzalem. Ook hij houdt zich bezig met religie en geweld.

Een aantal van hen is controversieel.
Ja, mensen die gezapig nog eens alles wegen, daar hebben we niet veel aan. Het mag levendig, puntig. Maar het blijf een academische conferentie. Mensen moeten niet een politiek standpunt gaan aanhangen. Het gaat erom te begrijpen, te verklaren.

Website: hum.leiden.edu/religion/terrorism-conference-2011


Ets van Marleen Stelling

Ets van Marleen Stelling

Tijdens het congres zullen meer dan dertig deskundigen uit binnen- en buitenland spreken. Enkele voorbeelden: Bassam Tibi, Jalil Roshandel, Nitzan Lebovic, Ruud Welten, Naveed S. Sheikh, Paul Cliteur en Maurits Berger.

De conferentie wordt niet alleen een intellectuele uitwisseling. Een zangeres, Jetty Armaiti Scholten, zal spirituele liederen zingen uit de verschillende religieuze tradities. Marleen Stelling, student aan de Koninklijke Academie van Beeldende Kunst (KABK) in Den Haag, zal exposeren in de UB. Ze maakt schilderijen en etsen die bij het thema passen.


Ook in dit nummer:

Laatst Gewijzigd: 02-09-2011