Gelukkig biedt de Leidse boekenplank altijd uitkomst. Er wordt in Leiden ook geschreven over hoe je een betoog opbouwt. Op 28 september nam Antoine Braet afscheid van de Letterenfaculteit, waaraan hij tientallen jaren verbonden was geweest als ‘taalbeheerser’ en daarbij presenteerde Jaap de Jong maar liefst drie nieuwe boeken van de hand van de scheidende UHD, die tussen 2002 en 2005 bijzonder hoogleraar in de geschiedenis van de retorica was aan de Universiteit van Amsterdam. Ik heb ze alledrie gelezen.

Eigenlijk is Braet in het boek De redelijkheid van de klassieke retorica, De bijdrage van klassieke retorici aan de argumentatietheorie (dat verscheen bij Leiden University Press, een gloednieuwe imprint van Amsterdam University Press) te geleerd voor praktische tips. Hij is als onderzoeker vooral gericht geweest op de klassieke traditie. Dit enorm doorwrochte boek heeft volgens de inleiding als doel “vast te stellen welke bijdrage klassieke retorici geleverd hebben aan de geschiedenis van de argumentatietheorie.” Het analyseert in groot detail drie klassieke retorica’s: de anonieme Rhetorica ad Alexandrum (rond 340 v. Chr.), de Rhetorica van Aristoteles (ongeveer 330 v. Chr.) en de gereconstrueerde retorica van Hermagoras van Temnos (iets na 150 v. Chr.) Van alledrie die klassiekers laat hij zien wat ze zeggen over goede argumenten, en hoe die uitspraken gerelateerd kunnen worden aan de argumentatietheorie.

Het meest op de praktijk gericht betuigt Braet zich, ten slotte, in Retorische kritiek. Overtuigingskracht van Cicero tot Balkenende (Sdu Uitgevers), dat een uitgewerkte versie is van een syllabus die Braet decennialang bij zijn onderwijs in Leiden gebruikt heeft. “Voor alle beoefenaren van communicatieberoepen bevat het een even grondig als toegankelijk overzicht van de klassieke principes van hun vak”, zegt de omslagtekst. Retorische kritiek laat de zelfde methode zien, en soms zelfs geïllustreerd aan dezelfde voorbeelden – ook hier worden Bill Clintons retorische gaven in de affaire-Lewinsky weer gedetailleerd becommentarieerd – maar in dit geval wordt alles wat systematischer, om niet te zeggen schoolser, gepresenteerd. Het wreekt zich dan wel dat de syllabus al decennia lang is meegesleept, want sommige voorbeelden zijn wel erg oudbakken. Er wordt bijvoorbeeld uitgebreid stilgestaan bij een advertentie van de VVD in het kader van een verkiezingscampagne uit de jaren zeventig. De toespraak van Clinton is trouwens ook alweer tien jaar oud.

Hoe meeslepend al dit retorische geweld ook is, uiteindelijk schiet je er niet veel mee op als je Jos Damen moet opvolgen. Braet en de zijnen zijn toch vooral geïnteresseerd in de analyse van teksten die er al liggen, en niet zozeer in tips voor de schrijver. Bovendien wil deze rubriek natuurlijk niet zozeer iets betogen, als wel, tja, wat eigenlijk? Divertissement? Maar daar heeft Braet het niet zo op. “Bij een onjuiste dosering van geestige tournures gaat het betoog lijden onder wat je diverterende overspraak zou kunnen noemen”, zegt hij in Retorische kritiek en ook zelf lijkt hij er niet erg op gericht om erg grappig te zijn. Gelukkig heeft Leiden dan ook nog een gastschrijfster, misschien valt er van haar wat te leren. Nu heeft Renate Dorrestein enkele jaren geleden een boek gepubliceerd dat Het geheim van de schrijver heet, dus ze heeft er over nagedacht. Ik las nu echter haar recentste roman, Echt sexy. Roman? Nu, goed beschouwd betreft dit ook meer een betoog, maar dan met behoorlijk wat diverterende overspraak. Met Echt sexy wil Dorrestein laten zien dat het moderne leven “krankzinnig” is, zoals ze op haar omslag schrijft: de moderne jeugd wordt aan alle kanten belaagd door seks en geweld, en voelt zich toch al zo eenzaam vanwege de gescheiden ouders.

“Echt sexy doet er nog een schepje bovenop”, schrijft Dorrestein, alweer op de achterflap, “om te laten zien wat de consequenties zouden kunnen zijn.” Of dat nu een geschikte retorische techniek is, vraag ik me af. Het kan ook de opgeluchte indruk achterlaten dat het in het écht allemaal nu ook weer niet zo erg is, die indruk maakte het in ieder geval op mij.

Neem nu Dorresteins beschrijving van een galadiner: “Op dat moment wordt er omgeroepen dat we aan tafel kunnen. Meteen ontstaat er gedrang. Tommie en zijn teletubbie zijn in een oogwenk verdwenen. Topjuristen moeten goed eten, en hun cliënten eveneens, de wethouders en de plastisch chirurgen, de onroerendgoedmagnaten en de koortsachtig soapende soapies, iedereen kortom die hier vanavond aanwezig is [...]”  Zulke overdrijvingen, daar zou ik bij de redactie van Forum niet mee moeten aankomen.

Inhoudsopgave Forum 7e jaargang, nummer 6