Boventoonzang en de grenzen van het hoorbare

Forum - 15 september 2009

In de rubriek Het onderzoek van… vertelt Mark van Tongeren, promovendus aan de Academie der Kunsten, over zijn onderzoek naar nieuwe mogelijkheden van meerstemmige boventoonzang. "We maken een wonderlijke wereld van samenklanken hoorbaar, die verscholen zit achter elk woord dat we uitspreken.".

Vertel iets over uzelf, hoe bent u tot dit onderzoekproject gekomen?  

Ik hou me al twintig jaar intensief bezig met onderzoek naar de grondbeginselen van geluid, onder andere vanuit (etno)musicologische en artistieke perspectieven. Het begon ooit met de vraag: wat is klankkleur? Dat ben ik proefondervindelijk gaan onderzoeken, omdat ik meende dat er in de ervaring iets terug te vinden moest zijn van de spectraalanalyses die we bij de colleges akoestiek te zien kregen. Al gauw ontwaarde ik in mijn stem specifieke resonanties, de zogeheten boventonen, en ik leerde mezelf tweestemmig zingen. De grote onbekendheid van het fenomeen boventoonzang maakte mij snel duidelijk dat ik als musicoloog een mooi terrein kon helpen ontginnen. Ik ging in 1993 naar Toeva, in Siberië, waar ’s werelds beste boventoonzangers wonen: in die tijd haast letterlijk terra incognita voor de westerling. Die veldwerkervaringen voedden mijn honger naar inzicht in de bredere rol van muziek en geluid in de samenleving, en vice versa. Er volgden meer reizen naar Azië en ik schreef een boek waarin ik de bestaande kennis over boventoonzang heb samengebracht. Parallel ontwikkelde ik mijn zangkunsten en deed ik theaterprojecten. Via mijn docentschap aan het Koninklijk Conservatorium hoorde ik van de oprichting van de Faculteit der Kunsten. De combinatie kunst en wetenschap sprak me altijd al aan, en zodoende kan ik nu als promovendus nog een aantal prangende vragen oplossen.

Kunt u vertellen waar het onderzoeksplan over gaat? Welke vraag staat centraal?  

Ik onderscheid twee hoofdthema’s in mijn onderzoeksprogramma Boventoonzang en de Grenzen van het Hoorbare: het ene betreft een niche in een niche van de muziek, het andere doordenkt en articuleert wat dat betekent voor de manier waarop ieder mens zich akoestisch verhoudt tot de wereld. Mijn startpunt is het artistieke onderzoek naar nieuwe mogelijkheden van meerstemmige boventoonzang. In wezen doe ik niet meer, maar minder dan wat al gedaan is: ik laat samen met anderen horen welke matrix er ten grondslag ligt aan de zangstem, zonder opsmuk. Dit gebeurt aan de hand van Nulpunten, een reeks systematische klankstructuren waarin grond- en boventonen als het ware zichzelf tegenkomen. We maken een wonderlijke wereld van samenklanken hoorbaar, die verscholen zit achter elk woord dat we uitspreken. Iedereen spreekt met behulp van boventonen, maar vrijwel niemand hoort ze, omdat spraak berust op strategische vervormingen in onze perceptie. Dat is de aanleiding voor een nader onderzoek naar werkelijkheid en illusie van onze auditieve wereld. Zo wordt boventoonzang vaak als een spiritueel fenomeen beschouwd, ondanks het feit dat het op een manier van zingen en luisteren berust die eerder empirisch of fenomenologisch te noemen is.

Vier Sardijnen zingen vijfstemmig. Foto M. van Tongeren, Castelsardo, Sardinië, 2007.

Wat zijn de boeiendste kanten van het project?  

Ik ben geneigd het artistieke deel van het onderzoek, waarvoor ik mijn laboratorium Parafonia opgericht heb, het meest opwindende onderdeel te vinden. Zonder meer zijn de zangexperimenten, waarin ook performance en theatrale elementen een rol spelen, de drijvende kracht achter dit project. Daarbinnen neemt de compositiereeks Nulpunten een speciale plek in, want dat is iets dat nog nooit gedaan is, terwijl het mijns inziens om fundamentele kennis en kunde in de muziek en akoestiek gaat. Het is zowel artistiek als conceptueel interessant. Toch is het ook erg boeiend om te doordenken wat juist níet heel specifiek is aan deze obscure zangvorm, maar wat algemeen is aan de akoestische realiteit die deze zangvorm blootlegt. Je stuit op fundamentele illusies in onze waarneming die vergelijkbaar zijn met de gapende kloof tussen de ruimte-tijd van de moderne natuurkunde en die van onze dagelijkse percepties.

Welk resultaat hoopt u te behalen?  

Voor de korte termijn van mijn eindsprint, tot 1 februari 2010,  hoop ik dat ik in staat zal zijn mijn gedachten glashelder op te schrijven en alle klanken idem dito op te nemen. Dat zijn natuurlijk belangrijke voorwaarden om mensen kennis te laten maken met mijn onderzoek. Het ligt in de bedoeling dat zangers m/v, componisten, en mijn groep Parafonia nog veel meer doen met dat materiaal. Daarnaast richt ik me op diegenen met belangstelling en passie voor muziek die hun nieuwsgierigheid willen bevredigen met klanken die vanuit muzikaal en esthetisch oogpunt raken aan het wezen van geluid.

Hoe bevalt het onderzoekers-bestaan op deze faculteit?  

Ik vind de brede opzet van de Academie der Kunsten in het internationale samenwerkingsverband docARTES erg stimulerend. De eerste twee jaar volgt elke promovendus maandelijkse bijeenkomsten in Gent met andere musici en componisten, om te praten over de theorie en filosofie van artistiek onderzoek. Filosoof Marcel Cobussen en theoreticus Henk Borgdorff hebben talloze aanzetten gegeven tot het ontwikkelen van het nieuwe gebied van artistiek onderzoek, samen met een keur aan internationale gasten uit de muziek en wetenschap. Dat was bijzonder intensief, en tot op zekere hoogte mis ik nu zo’n frequente uitwisseling van ideeën. Hier in Leiden heb ik het voorrecht in een prachtig gebouw aan het Rapenburg te werken met een akoestiek waar je U tegen zegt: de mooiste Nulpunten hebben we hier opgenomen, onder andere in de keuken, en niet in de Haagse kapel waar onze nieuwe, audiofiele CD Sphere is opgenomen. Hopelijk blijft de Academie der Kunsten nog een tijdje in dit pand zodat we door kunnen gaan met het realiseren van glashelderde opnames in ideale akoestische omstandigheden.

Meer lezen: www.fusica.nl

Meer horen: numerology (mp3) - Numerology is een stuk waarin Mark van Tongeren en Rollin Rachele opeenvolgende nummers van de boventoonreeks laten horen. Na verloop van tijd verspringen naast de boventonen ook hun grondtonen.