Alwin Kloekhorst is een van de elf Leidse Veni-winnaars. Hij gaat onderzoek doen naar klemtoonsysteem van het Hittitisch: "Ik wil proberen om van elk Hittitisch woord vast te stellen hoe het geaccentueerd was".

Vertel iets over uzelf, hoe bent u tot dit onderzoeksproject gekomen?

"Als student Vergelijkende Indo-Europese Taalwetenschap krijg je onderwijs in een aantal oude talen, waarvan de colleges Hittitisch mij meteen al aanspraken. Deze taal werd gesproken in Turkije van ongeveer 1700-1200 vChr. en geschreven in spijkerschrift op kleitabletten. Vooral het feit dat het Hittitisch allerlei archaïsche kenmerken bewaard heeft ten opzichte van de andere Indo-Europese talen, alsmede dat de fonetische interpretatie van het spijkerschrift zo ingewikkeld is en dat daar nog veel werk aan te verrichten valt, zorgde ervoor dat mijn fascinatie voor deze taal steeds groeide. Uiteindelijk ben ik dan ook als AiO met deze vragen aan de slag gegaan, wat geresulteerd heeft in mijn dissertatie ‘The Hittite Inherited Lexicon’, waarin ik op zoek ben gegaan naar de details rondom de fonetische interpretatie van het door de Hittieten gebruikte schrift alswel de overeenkomsten tussen het Hittitisch en de andere Indo-Europese talen. Eén van de dingen waar ik echter niet genoeg tijd voor had om erg diep op in te gaan is de vraag hoe de accentuatie, d.w.z. het klemtoonsysteem van het Hittitisch heeft gewerkt. Daarom besloot ik dit thema te gebruiken voor een VENI-aanvraag, die ik ‘Stressing the Facts: Accentuation in Hittite’ noemde. Gelukkig is deze aanvraag gehonoreerd, en sinds afgelopen maart ben ik dan ook als postdoc werkzaam bij de Faculteit Letteren."

Waar gaat het onderzoeksplan over? Welke vraag staat centraal?

"Het onderzoek kent drie hoofdvragen. De eerste vraag is: hoe kunnen we vaststellen waar in het woord het accent heeft gestaan? Het Hittitisch gebruikte niet zoals het Grieks of Sanskrit aparte tekens om accenten te schrijven, en daarom wordt er op dit moment in Hittitische grammatica’s en woordenboeken gesteld dat we van het Hittitische accent niets weten. Toch zijn er bepaalde specifieke spellingseigenaardigheden met betrekking tot klinkers die tot nu toe door wetenschappers vaak genegeerd worden maar waarvan sommige hittitologen hebben geopperd dat zij een connectie met het accent kunnen hebben. Tijdens het werken aan mijn proefschrift ben ik ook tot die conclusie gekomen, maar nu ga ik uitzoeken hoe het precies zit: in hoeverre kunnen we die specifieke spellingen gebruiken voor het vaststellen van het accent in het Hittitisch en wat zeggen ze ons dan over dat accentsysteem? Ik wil proberen om van elk Hittitisch woord vast te stellen hoe het geaccentueerd was.

De tweede vraag heeft betrekking tot de precieze fonetische realisatie van dat accent. We weten dat er in het Hittitisch een medeklinkermutatie heeft plaatsgevonden die van het accent afhankelijk moet zijn geweest. Zulke medeklinkermutaties zijn taaltypologisch gezien vrij zeldzaam, en zouden ons preciezere informatie kunnen verschaffen over de fonetische realisatie van dat accent. Ook hiervan ga ik uitzoeken hoe het precies zit.

De derde vraag heeft betrekking tot de verhouding tussen het Hittitisch en de andere Indo-Europese talen. Binnen de Indo-Europese taalfamilie zijn er maar een aantal takken die het oorspronkelijke accentsysteem gedeeltelijk bewaard hebben, en het is dan ook lang niet altijd makkelijk om de accentuatie van de gereconstrueerde oertaal, het Proto-Indo-Europees, vast te stellen. Als het mogelijk blijkt te zijn het Hittitische accentsysteem en zijn fonetische realisatie te bepalen, dan kunnen we dat vergelijken met de andere Indo-Europese talen, en zo zien welke informatie zij prijsgeeft over de Proto-Indo-Europese acentuatie en op welke punten die overeenstemt of afwijkt van de informatie uit de andere Indo-Europese talen."

Wat zijn de boeiendste kanten van het project?

"Het project heeft vele boeiende kanten. Aan de ene kant moet je heel filologisch te werk gaan: goed kijken naar hoe woorden gespeld zijn en hoe ze gebruikt worden. Als je afwijkingen vindt moet je nog eens goed nagaan of dat woord wel echt zo op het tablet geschreven staat en of je de tekst waarin het woord voorkomt wel goed geïnterpreteerd hebt. Vaak zijn kleitabletten beschadigd: zijn die drie krasjes nu echt teken X of toch teken Y? Of misschien toch alleen maar drie krasjes? Aan de andere kant ben je met grotere taalkundige onderwerpen bezig: hoe werken dit soort accenten in andere talen van de wereld? Welke plaats neemt het Hittitisch in binnen zijn taalfamilie? Die diversiteit is erg boeiend, maar ik heb toch vooral een grote liefde voor het echt zelf met de spijkerschriftteksten bezig te zijn."

Welk resultaat hoopt u te behalen?

"Het doel van mijn project is vooral om onze kennis van het Hittitisch zelf te verbeteren. Het feit dat we nu niets weten van het Hittitisch accentsysteem is een groot gat in onze kennis van de grammatica en fonetiek van deze taal. Daarnaast denk ik dat de implicaties van mijn onderzoek voor onze kennis van de Indo-Europese accentologie groot kunnen zijn. Ook hiervoor geldt dat een gebrek aan een goed inzicht in het accentsysteem van het Proto-Indo-Europees een groot gat in onze kennis is, en ik verwacht dat het Hittitisch, wat tenslotte toch de oudst overgeleverde Indo-Europese taal is, dingen zal laten zien die ons beeld van het Proto-Indo-Europees op sommige punten drastisch zou kunnen veranderen. Maar dat is iets wat allemaal nog moet blijken. Nu eerst maar 3 jaar lang hard aan de slag!" 

Afbeeldingen:
* Gereconstrueerd deel van de stadsmuren van de Hittitische hoofdstad Hattusa
* Hittitische kleitabletten

-------------------------

Lees verder: Inhoudsopgave Forum 8e jaargang, nummer 3