Karel van het Reve was hoogleraar Russisch in Leiden van 1957 tot 1983. In die periode gaf hij hoorcolleges, werkgroepen en vertaalde hij met groepjes Slavisten enkele Russische literaire hoogtepunten (o.a. werk van Gogol, Tsjechov en Poesjkin). Van het Reve heeft veel Leidse fans. Er zijn er die teksten van hem letterlijk uit het hoofd kunnen opzeggen. Er zijn er die meewerken aan de uitgave van de niet eerder gebundelde stukken (door uitgeverij Van Oorschot, die zonder subsidie het Verzameld Werk van deze P.C. Hooftprijswinnaar uit gaat geven, zie www.karelvanhetreve.nl).

Het materiaal voor en van zijn Leidse colleges gebruikte Van het Reve voor verschillende boeken: o.a. Geschiedenis van de Russische literatuur (uit 1985, twee jaar na zijn emeritaat!) en voor Het geloof der kameraden (1969). Dat laatste boek, een geweldige dwarsdoorsnede van het communisme, is nu compleet digitaal beschikbaar, dankzij de Leidse dbnl. Ik kan het niet laten twee alinea’s van de grote schrijver te citeren, één uit de inleiding en één uit het nawoord bij de zesde druk in 1989 (!).

“Dit boek is ontstaan uit een serie voordrachten, gehouden voor studenten van de rijksuniversiteit te Leiden, en op de Series lectionum dier universiteit aangekondigd als een college de principiis doctrinae marxianae-leninianae. Dit is een bijna letterlijke vertaling van het Russische ob osnovach marksizma-leninizma ‘over de grondslagen van het marxisme-leninisme’ - een college dat ook aan Russische universiteiten gegeven wordt en door studenten beschouwd wordt als het vervelendste college dat zij kennen.”

Twintig jaar later, kort voor de val van de Berlijnse Muur in 1989, schrijft Karel van het Reve: “Uit het Moskouse straatbeeld zijn in 1988 de leuzen verwijderd. Geen rood spandoek boven een deur geeft meer aan, dat in dit pand een agitpunkt gevestigd is. Zelfs de toch zo goedkoop aan te brengen, want slechts uit negen letters bestaande leuze Slava KPSS! (‘Ere aan de Communistische Partij der Sovjet-Unie!’) is weggehaald, evenals het potsierlijke Lenincitaat ‘Communisme is sovjetmacht plus electrificatie van het gehele land’ - een leuze waaruit sommige Russische mathematici de conclusie hebben getrokken dat sovjetmacht communisme is zonder electriciteit.”

Een mooie herinnering van Van het Reve aan Leidse berevellen verscheen in het blad Scipciki (PDF).

Karel van het Reve: Het geloof der kameraden. 6e druk, Amsterdam, 1989. [digitale versie]

De trekvaart was in de Gouden Eeuw wat de snelweg of de trein nu is: een betrouwbare en veilige manier van vervoer. Becijferd is dat in twee eeuwen miljoenen mensen met de trekschuit tussen Leiden en Haarlem reisden. Een tiental schuiten ging dagelijks heen en weer. In korte tijd verschijnt nu het derde boek over de trekvaart in de omgeving van Leiden. Diverse historici doken in de geschiedenis van weer een traject van de trekvaart, de “blauwe ader van de Bollenstreek”. Dat leverde een tentoonstelling op in het charmante actieve museum De Zwarte Tulp aan de Grachtweg in Lisse, met Carly Misset als samenstelster (te zien t/m 30 september 2007).

In het overvloedig geïllustreerde boek wordt door zeven auteurs onder meer geschreven over de geschiedenis van wonen en werken langs de trekvaart, over het Tolhuis te Oegstgeest en over het trekvaartennetwerk als eerste openbaarvervoersysteem in Nederland. Karin Evers ontdekt al varend door de huidige vaart de verschillen met vroeger.

De blauwe ader van de Bollenstreek; 350 jaar Haarlemmertrekvaart – Leidse vaart. Uitgeverij Primavera Pers, Leiden, 2007. ISBN 9789059970472. EUR 19.50

Adriaan van der Weel is bijzonder hoogleraar in de moderne geschiedenis van het boek aan de Universiteit Leiden. Volgens de titelpagina van zijn oratie, Onbehagen in de schriftcultuur, moet hij zijn inaugurele rede nog uitspreken op 20 oktober 2007. Gelukkig heeft die heuglijke gebeurtenis reeds een jaar eerder plaats gevonden. In zijn rede besprak Van der Weel leesrevoluties in de 19e en 20e eeuw. “De negentiende eeuw was de eeuw van het boek.” Even verderop, over deze tijd: “In onze digitaliserende wereld neemt bovendien het world wide web steeds meer functies over die traditioneel werden vervuld door drukwerk. Encyclopedieën worden nauwelijks meer verkocht; een uitgever als Van Dale ziet de markt voor woordenboeken inzakken. (…) Er is maar één conclusie mogelijk: het relatieve belang van de voortbrengselen van de drukpers in de waaier aan media neemt af. Natuurlijk betekent dit niet het einde van het boek. Het boek heeft een lang verleden, en ik ben ervan overtuigd dat het nog een lange toekomst tegemoet gaat. Wel dwingt dit het boekenvak er eens goed bij stil te staan wat die veranderingen kunnen betekenen.”

Van der Weel constateert dat “vraaggericht uitgeven” oprukt, bijv. als “printing on demand”. Het aardige van Van der Weels oratie is dat hij door een studie van een ondernemende 19e eeuwse uitgever (Fuhri) laat zien waar de weg uit de “mist van de tijd” ligt.

Adriaan van der Weel: Onbehagen in de schriftcultuur : leesrevoluties in de negentiende en twintigste eeuw. Leiden University Press, 2007. ISBN 9789087280161

Al jarenlang zijn er drie grote algemene boekhandels in Leiden. Alleen de samenstelling wisselt. Op dit moment, halverwege 2007, zijn aan de Breestraat te vinden: Kooyker (Selexyz), De Kler, en Van Stockum. De Kler en Kooyker zijn oudgedienden in Leiden. Ze werden decennia geleden al eens in een gedicht bezongen door Anton Korteweg. De Kler begon als klein antiquariaat in de Groenesteeg, kroop naar de Nieuwe Rijn tegenover de beste zaterdagse viskraam en zit nu op de Breestraat. Bart de Kler (1899-1966) was de derde eigenaar in de familie. Zijn jongste dochter verkocht op 16 mei 2007 bij het veilinghuis Burgersdijk & Niermans de uitgebreide collectie boeken, prenten en plattegronden van Leiden die Bart de Kler in de loop van zijn leven bij elkaar verzameld had. Daar zaten vele aparte Leidensia tussen: bijna 200 stuks, met Leidse stedemaagden, hekeldichten, hutspotten, de buskruitramp, stadsgidsen in soorten en maten, foto’s, boeken over de universiteit en over de broodfabriek. Ook te koop waren: bijzondere werken van Jan van Hout, de “kleine” en de “grote” Hagen met ander moois (ingezet op een kleine EUR 10.000) en zeldzame plattegronden. Burgersdijk & Niermans: Auction Sale 325 (Coll. Smitskamp, G.C.J.J. van den Bergh, De Kler). Leiden, 2007. Geen ISBN. [Digitale versie]

Wie als Leids student in de jaren zeventig in geestelijke nood zat, kon terecht bij de Leidse studentenpastor Jan Eekhof. Eekhof (1928-2007) leidde ook jarenlang gespreksgroepen. Eén daarvan, over “geloof en wetenschap”, hield het 25 jaar uit. Hoogleraren, faculteitsdirecteuren en gewone mensen bespraken hier meer dan alleen de raakvlakken tussen wetenschap en geloof. Eekhof was behalve een begrijpend mens ook een maniakaal verzamelaar van alles van en over de schrijver Louis Couperus. In zijn huis had hij een aparte, verduisterde, kamer die vrijwel compleet gevuld was met zijn Couperuscollectie: bijzondere drukken, vertalingen, brieven, portretten en veel meer memorabilia. Vorig jaar verkocht Eekhof zijn complete Couperuscollectie na taxatie voor een bedrag van meer dan twee ton aan twee instellingen: de Koninklijke Bibliotheek (“Zo ik iets ben, ben ik een Hagenaar”) en het Letterkundig Museum. Vrouw en kinderen blij.

Onderzoekers ook, want jarenlang was de collectie van Eekhof met veel geheimzinnigheid omgeven. Nu kon iedereen precies lezen waaruit de collectie bestond. Een compleet exemplaar van het “bidbook” bij de aanbieding van de Collectie Eekhof aan de KB en het LM kon men namelijk bestellen voor EUR 30 of EUR 55 (“in linnen gebonden exemplaar”). De doubletten van de zogenoemde collectie Sine Qua Non werden verkocht door Antiquariaat Aioloz in Leiden  (zie voor de catalogus dáárvan: www.aioloz.com/ills/catalogus71.pdf).

Onderzoeker H.T.M. van Vliet en enkele anderen schreven over deze uitzonderlijke Couperuscollectie in het laatste nummer van het tijdschrift De Parelduiker. Eekhof stierf op 78-jarige leeftijd op 22 maart 2007. De Hooglandse Kerk zat tijdens de herdenkingsdienst afgeladen vol. Eekhofs collectie leeft voort.

De Couperuscollectie van J.A. Eekhof. De Parelduiker, jrg 12, nr 1, 2007. Uitgeverij Bas Lubberhuizen, Amsterdam. ISBN 9789059371620. EUR 8,75.

Leidse zaken duiken soms op onverwachte plaatsen op. Niets gaat verloren is de titel van een schilderij van Willy Boers. Boers schilderde het in 1953. Hij was één van de oprichters van de kunstenaarsgroep Creatie. Werk van Boers was te zien op de tentoonstelling De doorbraak van de moderne kunst in Nederland (1984) in de Leidse Lakenhal, mede georganiseerd door het Leids Kunsthistorisch Instituut. 141 werken van Boers waren ooit in bezit van de Nederlandse overheid; de meeste via de BKR (Beeldende Kunstenaars Regeling). Negentig werken van Boers werden in de jaren tachtig door de staat verkocht. Eén van die werken (Niets gaat verloren) is nu te koop bij kunsthandel Simonis & Buunk te Ede voor een bedrag rond de EUR 20.000. Even slikken? Nee hoor, betogen diverse auteurs in het gelijknamige boek Niets gaat verloren; dat is een logische consequentie van afstootbeleid. In het boek komen ook diverse missers van dat beleid naar voren: de “Hilversumse Mondriaan”, de uitglijder van het Frans Hals Museum in 2006 en de Masjkov-affaire in Den Haag, waar men in het Gemeentemuseum geen Russisch kende.

In het hoofdstuk Opschoning van het academische erfgoed komen het Leidse Rijksmuseum voor Volkenkunde en het toenmalige Leidse Penningkabinet (nu Geldmuseum) aan de beurt. Ook de ophef uit 2002 over de mogelijke verkoop van stukken uit de Bijzondere collecties van de Universiteit Leiden krijgen een plaats, inclusief de satirische verkoopfolder à la Zeeman die Mare (zie afbeelding) publiceerde.

Niets gaat verloren : twintig jaar selectie en afstoting uit Nederlandse museale collecties / red.: Arjen Kok en Petra Timmer; eindredactie: Truus Gubbels. Instituut Collectie Nederland & Boekmanstichting, Amsterdam, 2007. ISBN 978906650 0884. EUR 25

Maar liefst 13 zogeheten Levensberichten telt het nieuwe Jaarboek 2005-2006 van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde te Leiden. Daar zitten enkele Leidse persoonlijkheden tussen: Chris Heesakkers schreef een levensbericht van Ton Coebergh van de Braak (Stedelijk Gymnasium Leiden, Toen ging het licht uit), Ronald Landheer beschreef Kees Mok (Leids hoogleraar Romaans 1971-1988) en Norbert Voorwinden schetste Cor Soeteman (hoogleraar Duits 1956-1978). Invoelende en heldere portretten. Jaarboek 2005-2006 / Maatschappij der Nederlandse Letterkunde te Leiden. Leiden, 2007. Geen ISBN, niet in de handel, oudere jaargangen.

Leidenaar Tomas Lieske won de VSB Poëzieprijs 2007, bestaande uit een sculptuur van Lina Verkaaik en EUR 25.000, voor zijn bundel Hoe je geliefde te herkennen. Christine D’Haen kreeg in 1989 de Henriëtte de Beaufortprijs voor haar biografie van Guido Gezelle. Op zaterdag 2 juni 2007 krijgt ze de prijs voor de tweede keer, ditmaal voor haar Uitgespaard zelfportret, een markant hoogtepunt in haar veelzijdige werk. Een mooi gedicht van Christine D’Haen is: Tu lascerai ogni cosa diletta più caramente... Het binnenst van een lade en van water,
het bouwwerk boom, het vliegend bloemkroonblad;
stembuigingen, die blik: mijn kind! mijn kind!

Een mens, van marmer en muziek; uw Canto -
de zuivere lucht. Het leven zelf, een zucht. Uit: Christine D’Haen: Dantis meditatio. Querido, Amsterdam, 1998

Volgens de aankondiging wordt het een “bombastische” poëzie-avond, donderdag 7 juni 2007 bij de Koornbrug in Leiden. Eerder stonden de Leidse gedichtenmanifestaties in het teken van Gorter, Shakespeare en Italiaanse liefdespoëzie. Dit keer is Dada aan de beurt. Officieel wordt de avond een ode aan de kunstenaar Theo van Doesburg. Het thema is “het woord is machteloos!”, een citaat van De Stijl uit 1920. Naast vele bekende Leienaars dragen ook Leidse studenten gedichten voor. Meer informatie: www.muurgedichten.nl

Als herinnering aan de oprichting van De Stijl en als leeswijzer voor de gedichtenavond komt op 7 juni een bijzondere verzameling Dada-gedichten uit in boekvorm, ook onder de titel: Het woord is machteloos. De inleiding is van de hand van de Leidse Mondriaanspecialist Joop Joosten. Het eerste exemplaar is voor Leids burgemeester Lenferink. ISBN en prijs nog onbekend.

Op een schilderij in The York Art Gallery zag ik in mei 2007 Jantje van Leiden. Ik lieg: op een Vanitas-stilleven van Jurriaan van Streeck (1632-1687) zag ik diverse beroemde, ontijdig gestorven, personen. Een buste van Seneca, Hendrik IV van Frankrijk, Karel I van Engeland, Johan van Oldenbarnevelt en een boek van Joan Dullaart over de wederdopers Jan van Leiden en Barent Knipperdolling. Ik lieg weer: Hendrik IV herkende ik niet (wel het woord Heinricus) en ook de verwijzing naar de Friese admiraal Aucke Stellingwerf had ik niet opgemerkt. Dank dus aan Eddy de Jongh, die in 1982 in het boek Still-life in the Age of Rembrandt onthulde dat de helm op het schilderij een verwijzing is naar admiraal Stellingwerf, die in 1665 in de slag tegen de Engelsen bij Lowestoft om het leven kwam. Iemand aan zijn helm herkennen : is dat kunst of wetenschap?