Toen Obama met zijn inaugurele rede begon, begon ook het Leidse Retoricacongres. Er waren onderzoekers uit Japan, Noorwegen, Zweden, Denemarken, de Verenigde Staten, Duitsland, België, Portugal en Polen. Hoewel de organisatoren de griepepidemie vreesden, heeft die geen stempel op de drie dagen gedrukt. Forum blikt terug met tevreden organisatoren. “Er is een basis gelegd voor een Europese organisatie voor modern retoricaonderzoek.”

door Willem Koetsenruijter

Het Leidse Lipsiusgebouw bood van 21 tot 23 januari onderdak aan ongeveer honderdvijftig onderzoekers uit uiteenlopende disciplines, die zich verenigden onder de noemer Rhetoric in Society: psychologen, sociologen, taalkundigen, neerlandici, classici, historici, communicatiewetenschappers, criminologen en mediaonderzoekers. Met programmaboekjes in de aanslag vonden ze hun weg door de gangen van het gebouw aan de Cleveringaplaats en de Witte Singel. Het gebouw is weliswaar niet het meest prestigieuze onderkomen dat je kunt bieden aan eminente onderzoekers op het gebied van retorica, maar de locatie voor de Key Notes – het geheel vernieuwde Academiegebouw – en de lunches in het Arsenaal, de ontvangst op het gemeentehuis en het diner in het CvB-gebouw maakten wat dat betreft veel goed.  

Breed publiek

Zoveel verschillende disciplines, verstaan die elkaar wel? Ton van Haaften, een van de leden van het organiserend comité: “Natuurlijk hebben wetenschappers uit zulke verschillende disciplines elkaar veel uit te leggen en het aardige is dat veel onderzoekers daar in hun papers ook rekening mee hielden: je spreekt voor een breed publiek, je deelt allemaal een belangstelling voor retorica, maar vraagstellingen, methoden en theoretische kaders lopen uiteen. Dat maakt dat je soms veel hebt uit te leggen, maar dat maakt ook –  en dat vind ik veel belangrijker – dat je kennismaakt met inzichten en oplossingen die ver van je eigen bed liggen. En geloof me, daar word je wijzer van!” Verdeeld over drie dagen bood het congres zo’n kleine honderd lezingen. Ieder kreeg een kwartier de tijd om zijn of haar verhaal te doen waarna er vijf minuten restten voor vragen. Op die manier was er optimaal ruimte om ieder aan het woord te laten en de drie dagen zo efficiënt mogelijk te vullen.  

Vakjespuzzel

De reeks stromingen waaronder de papers waren ingedeeld geeft een aardige staalkaart van wat er zoal te koop was en wie er nou op afkomen als je een call for papers plaatst onder de titel Rhetoric in Society: News Coverage, Governmental rhetoric, Gender, Style, Irony, Speeches, Legal Discourse, Academic Discourse, om maar eens wat te noemen. Henrike Jansen was binnen het organiserend comité een van de mensen die zich over de indeling van het programma gebogen heeft. Hoe ging dat in zijn werk? Jansen: ”Je weet natuurlijk van te voren dat er mensen uit bepaalde stromingen komen opdagen. Je hebt bijvoorbeeld de Amsterdamse argumentatietheoretici of de Nijmeegse onderzoekers die empirisch onderzoek doen naar de overtuigingskracht van argumentatietypen of een groep Amerikaanse mediaonderzoekers. De vraag is dan of je indeelt op theoretisch kader of op bijvoorbeeld onderwerpen, vraagstellingen of gehanteerde onderzoeksmethoden. Wij hebben ervoor gekozen onderwerpen bij elkaar te brengen, maar theorieën en benaderingen door elkaar te gooien. Zo waren er mensen die onderzoek deden naar de retoriek van misdaadnieuws, maar dat deden vanuit hele verschillende theorieën. Ik geloof wel dat mensen tevreden waren over het resultaat.”  

Leidse retorica

En zo reisden mensen uit talloze wereldsteden naar Leiden hun daar verhaal te doen. Een reis uit Tokyo, de Verenigde Staten of Noorwegen voor een praatje van vijftien minuten, is dat niet wat weinig tijd? Jaap de Jong, lid van het organiserend comité: “Natuurlijk komen die mensen niet alleen om hun eigen verhaal te houden.  De conferentie bood een staalkaart aan onderzoek en een excellente mogelijkheid om je in korte tijd op de hoogte te stellen van wat de actuele onderwerpen in het moderne retoricaonderzoek zijn. En onderschat het belang van persoonlijke ontmoetingen niet. Noorse onderzoekers gaan nu een onderzoek dat ik onder Haagse speechschrijvers heb gehouden in Noorwegen uitvoeren. Met voorgangers als Siegenbeek en recenter Antoine Braet heeft Leiden een naam op het gebied van retorica op te houden. Met deze conferentie is Retorica in Nederland en Europa weer stevig op de kaart gezet. En de timing van deze conferentie – met een opening tijdens de inaugurele rede van Obama – kon inderdaad niet beter.”  

Europese organisatie

Heeft het congres nog andere mooie dingen opgeleverd voor de toekomst? De Jong: “Er zijn twee belangrijke dingen te melden, afgezien van de goede papers die er zijn gepresenteerd. Ten eerste is het fundament gelegd voor een Europese organisatie voor Rhetoric in Society, zeg maar modern retoricaonderzoek. Er blijken in bijvoorbeeld Denemarken en Noorwegen flinke groepen retoricaonderzoekers te zijn, die graag aansluiting zoeken met de overige onderzoekers in Europa. Onder leiding van Ton van Haaften is een vergadering belegd waarin afspraken zijn gemaakt over de drie volgende conferenties in onder andere Antwerpen/Leuven, Denemarken en Portugal. Het wordt een tweejaarlijkse cyclus. Verder is afgesproken dat in ieder organiserend comité telkens een lid van de vorige conferentie, een van de huidige conferentie en een van de daaropvolgende conferentie zit. Ik verwacht dat er op die manier een hechte organisatie ontstaat. Allereerst komt er natuurlijk nog een mooie bundel van dit congres uit.”   Een heel mooi aandenken aan de conferentie zijn de foto’s, interviews en reportagefilmpjes die de studenten journalistiek en Nieuwe media hebben gemaakt. Elke dag werd aan sprekers gevraagd hun papers in één-minuutspitches voor de camera te presenteren (zie www.rhetoricinsociety.nl).

• Key Notes
  De organisatie van het congres had drie prominente key note speakers bereid gevonden om de drie dagen een wat langer openingsverhaal te houden. Woensdag hield de eigen hoogleraar Grieks Ineke Sluiter (Universiteit Leiden) een schitterende lezing onder de titel Overwegingen bij een falende markt, over de retoriek van “de marktplaats van ideeën”. Donderdag sprak Joel Best, socioloog uit Dellaware, VS over de retorische constructie van toekomstvoorspellingen. Voor vrijdag was als klap op de vuurpijl Daniel O’Keefe van Northwestern University Chicago bereid gevonden om te spreken over de onderliggende principes bij overtuigingspogingen zoals winst- en verliesframing. Hij moest helaas wegens ziekte afbellen. Het was ondanks de heersende griepepidemie die week een van de weinig afberichten. 
  
• Pauw en Witteman
  De conferentie kreeg in de media behoorlijk wat aandacht. De frase van Jaap de Jong in de nieuwsbrief van de Universiteit dat “… de speeches van Obama klinken als de fuga’s van Bach en die van Wilders als carnavalsschlagers” genereerde een waar mediaoffensief, waarbij De Jong drie dagen lang als gast figureerde in radio- en tv-programma’s, met als hoogtepunt zijn optreden bij Pauw en Witteman.

-------------------------

Lees meer: Inhoudsopgave Forum 9e jaargang, nummer 1