18 juni 2015: Frans Kellendonk en de andersheid

Frans Kellendonk (1951-1990) is de auteur van een klein oeuvre van grote betekenis. In romans als Mystiek Lichaam, novellen als De Nietsnut, en in essays over Vondel of Henry James liet hij zien niet alleen een fabelachtig stilist te zijn, maar vooral iemand die ons veel te vertellen heeft. Steeds gaat het Kellendonk om de vraag hoe we ons dienen te verhouden tot de 'ander': of de ander nu God is, een Egyptische schoonmaker of een travestiet in Birmingham: 'Liefde is de ander als subject erkennen, maar dat niet alleen, het is ook de ander zijn voorzover onze eigen subjectiviteit ons dit toestaat. Moraal is het geheel van strategische wegen leidend tot dit doel', schreef Kellendonk op zijn 22ste in een van zijn onlangs verschenen Brieven. Wat betekent dit voor de liefde, maar ook voor de gemeenshap en voor kunst? 

Op donderdag 18 juni zullen neerlandici en literatuurwetenschappers zich gezamenlijk buigen over die vragen op een symposium over het oeuvre van Kellendonk. Deelname is gratis, voor leraren kan deze dag gelden als een nascholingsdag.

Programma

Lokatie: Universiteitsbibliotheek, Witte singel 26-27, Vossiuszaal, 2e etage

  • 09:30-10:00 Inloop en koffie
  • 10:00-10:35 Ernst van Alphen:Letter en Geest van een postmoderne geloofsbelijdenis’
  • 10:35-11:10 Frans-Willem Korsten: ’Harmonie als het andere: het katholieke ideaal’

11:10-11:20 Koffiepauze

  • 11:20-11:55 Agnes Andeweg: ’Schaamte in het werk van Frans Kellendonk’
  • 11:55-12:30 Matthieu Sergier: ’Frans Kellendonk en het andere uit de fictie’

12:30 - 13:30 Lunch

  • 13:30-14:05 Jaap Goedegebuure: ’De gekunstelde vormen zijn mij het liefst. Over de transformatie van feiten naar fictie in Frans Kellendonks oeuvre’
  • 14:05-14:30 Looi van Kessel: ’Radicale negativiteit. Sinthomosexuality en de doodsdrift in Mystiek Lichaam’

14:30-14:40 Koffiepauze

  • 14:40-15:15 Daniël Rovers: 'Zelfs een tang en een varken hebben een verhouding, dus wij ook'. Over de liefde van Frans Kellendonk
  • 15:15-15:25 Presentatie van de studenten Nederlands: ’Geschrapte fragmenten Bouwval: Langeur opnieuw geframed’
  • 15:25-15:45 Bezichtiging Kellendonkarchief
  • 16:00-17:00 Borrel @De Grote Beer
  • 17:00-18:30 NRC Leesclub Live


Abstracts

Matthieu Sergier: Frans Kellendonk en het andere uit de fictie 

Hoe wordt het andere in Kellendonks fictie gerepresenteerd en wat voor ethische lessen kunnen uit de leeservaring van de andersheid getrokken worden? Deze probleemstelling gaat niet direct in op Kellendonks openbare gedrag als schrijver, noch op zijn uitlatingen als acteur van het literaire veld. Eerder wil ik focussen op de maatschappelijke relevantie van fictionele werken zoals Kellendonks romans : hoewel zij niet eenzijdig stelling nemen tegenover grote maatschappelijke vraagstukken, ensceneren zij een singuliere positionering tegenover de andersheid. Bij dat proces wordt de lezer zodanig betrokken dat hij door de tekst uitgenodigd wordt om ethische beslissingen te nemen. Hoe die dynamiek op tekstueel vlak in elkaar steekt, wil ik expliciteren aan de hand van representatieve passages uit Kellendonks romans Bouwval (1977), De Nietsnut (1979), Letter en geest (1982) en Mystiek lichaam (1986).


Ernst van Alphen: Letter en Geest van een postmoderne geloofsbelijdenis

Terwijl conventionele postmoderne kunstgrepen door Kellendonk veelvuldig gebruikt worden, is het werk van Kellendonk nooit als typisch postmodernistisch gelezen. Bart Vervaeck plaatst het werk Kellendonk in zijn studie Het Postmodernisme in de Nederlandse en Vlaamse roman zelfs nadrukkelijk buiten het postmodernisme. Enerzijds is het Kellendonk zelf die met zijn uitlatingen over God, katholicisme, en zijn belangstelling voor Vondels Altaergeheimenissen  daar verantwoordelijk voor is. Het feit dat hij het transcendentale kader van het Christendom gebruikt om tegen de achtergrond daarvan zijn eigen poëtica, literatuuropvatting en levensvisie te formuleren, zet zijn critici op dat been. Ik zal in mijn lezing enerzijds betogen dat Kellendonks “geloofsbelijdenissen” eenzijdig, dwz verkeerd  gelezen worden,  anderzijds dat men van een te simpele constructie van het postmodernisme uitgaat.


Agnes Andeweg: Schaamte in het werk van Frans Kellendonk 

Schaamte speelt op veel plaatsen in Kellendonks werk een belangrijke rol. Allerlei personages in zijn verhalen en romans schamen zich – voor zichzelf, voor anderen, voor hun onvermogen tot communicatie of juist voor brieven die ze schreven. Schaamte is bij uitstek een emotie die een zelf-bewustzijn activeert, en daarmee direct of indirect ook een bewustzijn van de ander. Schaamte ondermijnt en bevestigt tegelijkertijd identiteit. In deze bijdrage analyseer ik momenten van schaamte in Kellendonks werk, in het bijzonder de manier waarop contact tussen zelf en ander op zulke momenten vorm krijgt of juist verbroken wordt. Ik vraag me af in hoeverre ik die analyse kan verbinden met een eerdere lezing van Letter en Geest dat ik las als een commentaar op de nieuwe coming-out strategie die eind jaren zestig voor homoseksuelen ontstond (in Griezelig gewoon  2011), een strategie die bedoeld was om een eind te maken aan de schaamte.


Jaap Goedegebuure:De gekunstelde vormen zijn mij het liefst:Over de transformatie van feiten naar fictie in Frans Kellendonks oeuvre 

In zijn essay ‘Idolen; over het tweede gebod’ sprak Frans Kellendonk zich uit ten gunste van een werkelijkheidsrepresentatie die afstand nam het conventionele realisme. In zijn verhalend werk leidde dat tot het cultiveren van ironie en groteske. Nu recentelijk zijn brieven in de openbaarheid zijn gekomen, valt goed na te gaan hoe hij telkens weer eigen ervaringen en levensfeiten tot narratieve fictie heeft verwerkt, zonder daarbij een traditioneel, op Aristoteles teruggaand poëticaal literair adagium (het algemene in het bijzondere laten zien) uit het oog te verliezen. In zijn lezing zal Jaap Goedegebuure aan de hand van een aantal tekstuele voorbeelden ingaan op de relatie tussen biografische feitelijkheid en fictionele transformatie in Kellendonks oeuvre.


Frans-Willem Korsten: Harmonie als ander: het katholieke ideaal 

In november 1987 hield Kellendonk zijn Leidse Verwey-lezingen die later gepubliceerd zouden worden als Geschilderd eten. Onderwerp was werk van Joost van den Vondel, vooral Altaergeheimnissen. Naar aanleiding van Kellendonks interesse in specifiek deze katholieke tekst van Vondel, wil ik ingaan op een specifiek aspect van het katholicisme (dat blijkbaar niet alleen Kellendonk fascineerde maar ook Pim Fortuyn): de idee van een harmonieuze samenleving, die uiteindelijk weer gerelateerd is aan universalisme. De vraag die ik stel is wat de aard is van die harmonie in het werk van Kellendonk: nastrevenswaardige utopie, en wellicht ideale belichaming van universalisme, of juist onmogelijke ‘ander’ – waarmee het idee van universalisme zichzelf opheft of onmogelijk maakt.


Radicale Negativiteit: Sinthomosexuality en de Doodsdrift in Mystiek Lichaam

Frans Kellendonks roman Mystiek Lichaam (1986) wordt getekend door een sterke drang naar het negatieve. Met name het personage Leendert grossiert in misogyne, homofobe en antisemitische opmerkingen. Leendert, zelf homoseksueel, neemt in de roman een positie in die te lezen valt in het licht van Lee Edelmans concept sinthomosexuality. Edelman verstaat onder de sinthomosexual een subjectpositie die zich manifesteert in de identificatie met een absoluut negatieve. Een subjectpositie die, zo stelt hij, vaak wordt geassocieerd met homoseksualiteit. Edelman toont aan dat een analyse van de sinthomosexual de dominante ficties van (hetero)normativiteit bloot kan leggen. In deze discussie wil ik op zoek gaan naar de manieren waarop de verschillende personages in Kellendonks roman gelezen kunnen worden als sinthomosexuals, en wat deze identificatie met een negatieve subjectpositie betekent voor de functie van negativiteit in Kellendonks roman.


Daniël Rovers: 'Zelfs een tang en een varken hebben een verhouding, dus wij ook'. Over de liefde van Frans Kellendonk

Frans Kellendonk is een auteur die opnieuw duidelijk heeft gemaakt dat in de literatuur, net als in de liefde, verwoording niet een bijkomstigheid maar een voorwaarde is. Met de publicatie van zijn brieven in De brieven, samengesteld door Oek de Jong en Jaap Goedegebuure, is Kellendonks samengebalde oeuvre in één keer met bijna 500 pagina’s uitgebreid. Hoe passen die in de openbaarheid gebrachte, voor persoonlijk gebruik bestemde teksten binnen het oeuvre? Verschillen ze van de manier waarop Kellendonk zich in zijn taal, die eigen is tot aan de interpunctie toe, heeft gepresenteerd in essays, vertellingen en romans? Verandert, met andere woorden, door de publicatie van de brieven nu zijn auteursfiguur? En wat hebben ze voor invloed op de reputatie van de auteur, het beeld van Kellendonk zoals dat bij het lezerspubliek leeft, met andere woorden: in hoeverre dragen ze bij aan de vorming van een nieuwe figuurauteur? En ten slotte, ook niet onbelangrijk: wat leren de brieven ons over literatuur, leven en liefde, voor zover je die drie scheiden kunt? 


Aanmelden

Het programma en de abstracten van de sprekers zijn ook in de bijlage te vinden. Het symposium is gratis toegankelijk. Geïnteresseerden worden verzocht zich aan te melden via kellendonkcongres@gmail.com

Laatst Gewijzigd: 08-06-2015