Descartes, vortices 1644

Ten eerste gaan vraagstukken betreffende de geschiedenis en filosofie van de wetenschappen de expertise van onderzoekers in de afzonderlijke disciplines snel te boven—om goede redenen, omdat dat niet hun kernonderwerp is.

Ten tweede zijn de wetenschapsfilosofie en -geschiedenis tegenwoordig ook specialismen met hun eigen dynamiek, debatten, tijdschriften, congressen enz. Wil een universiteit deelnemen aan de kennisontwikkeling op dit gebied, dan zal zij moeten beschikken over een staf die deze ontwikkelingen ten behoeve van de hele universiteit volgt en daaraan deelneemt.

Ten derde is alleen een centrale eenheid in staat om kruisbestuivingen en interacties tussen uiteenlopende vakgebieden in heden en verleden in kaart te brengen. Zo’n centrale eenheid, of centrum voor de filosofie en geschiedenis van de wetenschappen, is bij uitstek interdisciplinair van aard. Binnen het Instituut voor Wijsbegeerte bestaat al geruime tijd in de cluster Philosophy and History of the Sciences and Humanities de nodige expertise om aan de tot stand koming van zo’n interdisciplinair centrum mede vorm te geven.

De cluster heeft een vaste samenwerking met toonaangevende onderwijs- en onderzoeksinstellingen in binnen- en buitenland, waaronder het Descartes Centrum voor Wetenschapsgeschiedenis en Wetenschapsfilosofie, Universiteit Utrecht; de departementen History and Philosophy of Science in Aberdeen, Cambridge en Pittsburgh; de departementen Philosophy van Duke en Princeton; en het Institut d’Histoire des Sciences et des Techniques, Parijs.

Deelnemers

Stafleden
Prof.dr. E.P. Bos
Prof.dr. F.A.J. de Haas
Dr. J.W. McAllister (projectleider NWO-programma)
Dr. M.S. van der Schaar
Prof.dr. B.G. Sundholm
Dr. J. Kuukkanen

Promovendi
J. Bouterse, MA, MPhil 
Drs. B. Karstens
A. Klev, MSc, MPhil
Q. Wang, MA 

Gelieerd NWO-programma

Philosophical Foundations of the Historiography of Science

Zijn er normen en waarden die wij in ons handelen behoren te respecteren? Waarom? Zo ja, welke, en waarom, en waarin zijn die gefundeerd? Zo nee, waarom niet, en hoe zit het dan met al die anderen om ons heen die denken dat dat wel zo is?. Moeten we zoeken naar een oplossing van conflicten, of moeten we onenigheid juist erkennen als iets dat bij het menselijk samenleven hoort? Onder welke voorwaarden houden we terecht iemand voor zijn of haar gedrag moreel verantwoordelijk? Hoe dienen we om te gaan met conflicten betreffende normen en waarden?

De onderzoekscluster Agency and Interaction stelt deze vragen expliciet aan de orde. Deze betreffen niet alleen morele en politieke vragen op het gebied van mondiale conflicten, mensenrechten, en de morele status van mensen als wereldburgers überhaupt, maar ook de funderingsvragen. Het mondiale perspectief is bij het stellen van de funderingsvragen bovendien vruchtbaar omdat het een gezond tegenwicht biedt tegen een al te eng, typisch ‘lokaal’ gezichtspunt.

De cluster verricht onderzoek naar het bovengenoemde thema op twee niveaus: 

1. Conflict, Community, and the Role of Reason
   Onderzoek naar de status en de morele plichten van individuen als leden van een mondiale gemeenschap . Hieronder valt het onderzoek naar mensenplichten als tegenhanger van mensenrechten, het onderzoek naar de conceptualisering van conflict in politieke theorie en publiek debat, onderzoek naar verdelende rechtvaardigheid op internationaal niveau, en het onderzoek naar wijsgerige conceptualiseringen van wereldburgerschap en het kritische debat daaromtrent.
   
   
2. Rational Justification of Normative Principles of Human Action
   Onderzoek naar de vooronderstellingen en begrippenkaders die op een dieper niveau ten grondslag liggen aan de mogelijkheid van theorievorming op het eerste niveau. Reflectie vindt plaats op de principiële mogelijkheid/onmogelijkheid van rationele funderingen en normatieve principes met betrekking tot het menselijk handelen – zowel politieke als morele - en we bestuderen ook de geschiedenis van het denken daarover. Hier zijn te noemen het NWO- programma "Morality beyond Illusions", onderzoek naar praktische rationaliteit en de rechtvaardiging van morele en politieke normen.
   
   

In beide gevallen wordt ook de geschiedenis van de filosofische theorievorming bij het onderzoek betrokken. Voor wat dit laatste betreft zijn er ook interessante dwarsverbanden met het werk van leden van andere onderzoeksclusters in het Instituut voor Wijsbegeerte.

Deelnemers

Stafleden
Dr. T. Fossen 
Dr. M.S Prange
Dr. M. Schlosser
Dr. H.W. Siemens
Dr. B.J.E. Verbeek

Promovendi
T.E. Bates, MA
J.S. Pearson, MA
H.C Sauer, MA

Gelieerde NWO-programma's

Morality Beyond Illusions: Re-assessing the Philosophical Implications of Empirical Studies of Moral Agency

Between Deliberation and Agonism: Rethinking Conflict and its Relation to Law in Political Philosophy

De Westerse filosofie neigt van oudsher naar het idee dat rationaliteit een universele menselijke eigenschap is die in cultuur tot uitdrukking komt. Bezien vanuit dit perspectief vertonen culturen een grote mate van continuïteit, waarbij verschillende culturen zich idealiter onderling laten vergelijken naar de mate waarin zij uitdrukking geven aan de universele menselijke natuur. Een typisch voorbeeld is Hegels idee van de wereldgeschiedenis als een proces waarin de universele Geist zich gaandeweg ontvouwt. Omgekeerd geldt dat interculturele verschillen die zich niet op deze manier laten begrijpen het gevolg moeten zijn van louter contingente factoren; cultureel relativisme is per definitie irrationeel.

Het onderzoek van de sectie MCT is kritisch over deze gangbare opvatting van rationaliteit en cultuur en zoekt naar een alternatief dat de valkuil van het cultureel relativisme kan omzeilen. Het onderzoek kent drie bijzondere aandachtsgebieden.

In de eerste plaats wordt onderzocht in hoeverre de menselijke natuur en in het bijzonder zulke vermeende universele eigenschappen als rationaliteit uitdrukking geven aan hun culturele context, in plaats van andersom. De organisatie van het menselijk denken lijkt sterk afhankelijk te zijn van de historisch veranderlijke culturele ecologie waarin dit denken plaatsvindt, met name van communicatietechnologieën zoals het alfabet, het schrift, de drukpers en het Internet, die op hun beurt weer afhankelijk zijn van het menselijk denken. De vraag is hoe dit complex van wederzijdse afhankelijkheidsrelaties het beste kan worden begrepen. Twee bijzondere aspecten van deze vraag betreffen het verleden en de toekomst van de menselijke geest. Als we ons een beeld proberen te vormen van de psychologie van onze (evolutionaire en cultuurhistorische) voorouders, mogen we er dan van uitgaan dat hun geest grosso modo op dezelfde manier werkte als de onze, ondanks de grote verschillen in culturele ecologie? Leiden de ingrijpende technologische veranderingen van nu tot wezenlijke veranderingen in de geest van toekomstige mensen?

Een tweede aandachtsgebied is het in kaart brengen van de veranderingen waaraan de menselijke zelfervaring in de loop der geschiedenis onderhevig is geweest, specifiek in onze Westerse cultuur. Hierbij wordt niet alleen onderzocht hoe deze zich hebben gemanifesteerd in diverse cultuuruitingen (in het bijzonder in de kunsten), maar ook tot welke reacties en tegenbewegingen van tijdgenoten zij aanleiding hebben gegeven. Een voorbeeld is de opkomst van de moderne ervaringsrationaliteit, op grond waarvan ons leven verschijnt als een project, een geheel van ervaringen dat zich actief laat managen. Een karakteristieke tegenbeweging is de roep naar spiritualiteit, de afkeer van een bezittende en projectmatige houding ten aanzien van het eigen leven. Deze tegenbeweging herneemt elementen uit de levensfilosofie en de mystieke traditie, waaronder de notie van gelatenheid uit het werk van Meister Eckhart en Heidegger.

Een derde aandachtsgebied is de radicalisering van de rationele, universalistische trend van het Westerse denken. Wat is zijn logische uitkomst, en welke gevolgen heeft dit voor onze opvatting van mens en wereld? Bijzondere aandacht gaat hierbij uit naar het Darwinisme, opgevat als een ‘universeel zuur’ (Dennett), en naar hedendaagse technologische concepties van rationaliteit als vormen van algoritmische informatieverwerking en -replicatie, waarin begrippen als cultuur, filosofie en geschiedenis tot ontbinding lijken te komen.

Deelnemers 
Stafleden
Dr. Th.C.W Oudemans
Dr. J.J.M. Sleutels
Dr. G.T.M. Visser